Lichwa

Lichwa

30.00

Brak w magazynie

Kategoria:

Fragment tekstu

Wyjątkowe położenie – wywodzą tylekroć przez nas cytowane motywy ustawy z 2 VII 19201 – w jakim znalazło się społeczeństwo wskutek braku odpowiedniej ilości przedmiotów powszedniego użytku, wymaga szeregu wyjątkowych zarządzeń, których cechą jest przede wszystkim to, że muszą zjawiać się rychło i we właściwym czasie, aby następnie w stosownej chwili albo zniknąć lub ustąpić miejsca innemu zarządzeniu. Zarządzenia te, sięgające nieraz bardzo głęboko w sfery życia gospodarczego, nie cofają się nawet przed wywłaszczeniem, nie mówiąc już o szeregu innych zarządzeń regulujących spożycie produkcji i handel towarami powszedniego użytku.

Niezwykła doniosłość tych zarządzeń, tak dla zaopatrzenia ludności w przedmioty powszedniego użytku, jak i dla całokształtu życia gospodarczego, wymaga giętkości przepisu prawnego, który by pozwalał rychło i w czasie stosownym wydawać odpowiednie przepisy i uchylać je momentalnie, gdyby doświadczenie uczynione tego wymagało.

Tej sprężystości postępowania nie zapewni nigdy normalna droga ustawodawcza i dlatego w zakresie walki z lichwą powszechnym zjawiskiem w Europie są ustawy, dające specjalne pełnomocnictwa czy to rządom, czy innym czynnikom, z pominięciem normalnych czynników ustawodawczych. Początek w tej mierze uczyniła ustawa niemiecka z 4 VIII 1914 str. 327 Dz. P. P. upoważniająca Radę Związkową do wydawania tych ustawowych zarządzeń, które okażą się koniecznymi do usuwania szkód gospodarczych, przez co należało rozumieć tak wszelkie zarządzenia gospodarcze, tudzież handlowo-przemysłowe, jak i ustanawianie norm karnych za przekroczenie wydanych rozporządzeń, tudzież norm karnych, dotyczących lichwy wojennej w ścisłym tego słowa znaczeniu. Między innymi na podstawie tego ogólnikowo ujętego upoważnienia wydała Rada Związkowa rozporządzenie z 8 V 1918 przeciw nadmiernemu podnoszeniu cen, grożąc za lichwę wojenną karami do lat 5 więzienia, a nawet karą ciężkiego więzienia.

W dalszym ciągu motywy przytaczają ustawodawstwo francuskie, które stworzyło podobny do niemieckiego przepis blankietowy oraz ustawodawstwo austriackie, które wybrało drogę szczegółowego określenia kompetencji rządu w zakresie wydawania przepisów prawnych tyczących się gospodarstwa wojennego i wreszcie wyjaśniają, iż z tych dwu możliwości projekt ustawy polskiej wybrał pierwszą, tj. formę ogólnikową, nie tylko dla zapewnienia Ustawie przejrzystości i jasności, lecz także z tego powodu, że wszelkie wyliczenie poszczególnych upoważnień sprowadzić może skrępowanie tam, gdzie ze względu na okoliczności w obecnej chwili trudne do przewidzenia, skrępowanie takie nie byłoby wskazane, a często i intencji ustawodawcy nieodpowiadające.

W myśl powyższych motywów ustanowiony został w Ustawie § 2 – upoważniający Radę Ministrów do wydawania odnośnych rozporządzeń, „mających na celu zaopatrzenie ludności w przedmioty powszedniego użytku lub ułatwienie tego zaopatrzenia i utrzymania tych przedmiotów w stanie zdatnym do użytku, tudzież zapobieganie zwyżce cen, w szczególności: do wydawania rozporządzeń, dotyczących wyrobu, przechowywania, obrotu i konsumpcji tych przedmiotów, ich ujawnienia, pośrednictwa w obrocie tymi przedmiotami, tudzież ustalania i ujawniania wysokości cen. Takie same rozporządzenia Rada Ministrów może wydać odnośnie do koniecznych usług”.

Rozporządzenia te, oczywiście, nie mogły zmieniać lub uchylać przepisów Ustawy o lichwie. Rada Ministrów – w myśl art. 3 Ust. mogła przekazać powyższą swoją kompetencję urzędującemu wówczas Ministrowi Aprowizacji.

Ta norma blankietowa stała się podstawą obfitej działalności prawodawczej Rady Ministrów i Ministra Aprowizacji, którzy na podstawie art. 2 Ust. z 2 VII 1920 wydali cały szereg rozporządzeń obowiązujących. Że wymienimy tu tylko dla przykładu rozporządzenie z 7 III 1921 w sprawie przymusowego ujawniania zapasów i wykupu przedmiotów powszedniego użytku2, rozp. z 14 X 1921 w przedmiocie utworzenia komisji do badania cen i zysków3, rozporządzenie z 22 V 1922 o przekazaniu Min. Spr. Wewn. prawa do wydawania zarządzeń o obowiązku posiadania przez właścicieli przedsiębiorstw handlowych faktur, uwidaczniania cen na artykuły pierwszej potrzeby oraz przedstawiania cenników władzom administracyjnym4, rozp. Min. Spr. Wewn. w sprawie obowiązku posiadania faktur i uwidoczniania cen, rozporządzenie z dn. 11 I 1923 o tępieniu nadużyć handlu pośredniczącego przedmiotami powszedniego użytku, rozporządzenie z dn. 9 października 1923 w sprawie ujawniania zapasów przedmiotów powszedniego użytku i szereg innych rozporządzeń.

Z tego samego przeświadczenia o konieczności specjalnego uzbrojenia władz administracyjnych dla walki z lichwą wypłynęła koncepcja utworzenia specjalnego urzędu walce tej poświęconego. Inne władze administracyjne – zdaniem motywów – są nadmiernie przeciążone rozlicznymi innymi pracami; chodzi o powołanie do życia władzy specjalnej do przeciwdziałania lichwie, znakomicie wykwalifikowanej. Władzę taką przewidział już dekret z 11 I 1919; Ustawa z 2 VII 20 – wytworzyła całą sieć okręgowych urzędów do walki z lichwą – z głównym urzędem na czele. Miały one szereg kompetencji, wymierzały kary w wypadkach drobniejszych wykroczeń przeciwko Ustawie o lichwie wojennej. Ale już nowela z r. 1922 (5 sierpnia) zniosła urzędy do walki z lichwą – uznając je za niecelowe i zbyteczne organy władzy państwowej. Oto co czytamy w uzasadnieniu projektu rządowego tej noweli:

Istnienie specjalnego organu dla zwalczania lichwy wojennej, jak poucza osiągnięte w tym względzie doświadczenie, okazało się bezcelowe. Działając na zasadzie dekretu z dn. 11 I 1919 a nast. Ust. z 2 VII 1920 Urzędy Walki z lichwą nie wywarły żadnego wpływu na obniżenie cen artykułów pierwszej potrzeby, wywołały natomiast ogólne niezadowolenie, tak handlujących z powodu wprowadzonych ograniczeń, jak i konsumentów – wobec bezskuteczności zarządzeń.

W tych warunkach jest wskazane zniesienie specjalnych organów dla walki z lichwą i powierzenie tej funkcji organom ogólnej administracji państwowej, a w pierwszym rzędzie policji państwowej, która w ogóle jest powołana do wykonywania i zapobiegania przestępstwom”.

Z tendencji zaostrzenia i ułatwienia walki z lichwą wojenną wynikły takie liczne odchylenia od zwykłej procedury karnej przewidziane przez Ustawę z 2 VII 1920. Zmierzają one wszystkie do ułatwienia i przyspieszenia postępowania; nie będziemy o nich tu mówili, przytoczymy tylko przykładowo parę przepisów.

P. 7 art. 52 mówi o prawie sprowadzenia świadków pod przymusem już na pierwszy termin rozprawy; p. 8 uprawnia, w razie koniecznej potrzeby-do odczytania dochodzeń (policyjnych); p. 11 nadaje wyrokom Sądów Okręgowych moc ostateczną – uchylając względem nich prawo apelacji; termin apelacyjny i kasacyjny zostają skrócone do dni 8 (p. 12 art. 52); względem osób skazanych nieprawomocnie na karę pozbawienia wolności przynajmniej 3 miesięcy należy stosować bezwzględny areszt zapobiegawczy (p. 13 art. 52).

Tym samym drakońskim duchem przesiąknięte są kary, przewidziane przez Ustawę z 2 VII 1920. Pozbawienie wolności przewidziane jest w szeregu artykułów na okres od miesięcy 3 do lat 15 lub dożywotnie. Poza tym obok kar osobistych grożą wszędzie kary majątkowe bardzo wysokie. Wreszcie w art. 31 – 43 przewidziany jest cały system kar dodatkowych, zastępczych, skutków skazania i odpowiedzialności osób trzecich. Przewidziane tu są: pozbawienie prawa prowadzenia przedsiębiorstwa, publikacja wyroku w dziennikach i na lokalu lub domu przedsiębiorstwa, konfiskata przedmiotów, konfiskata nieprawnej korzyści – i wreszcie niezwykła, barbarzyńska sankcja: konfiskata całego majątku! Czując się w obowiązku uzasadnić wprowadzenie do ustawy tej niezwykłej, przez współczesne prawo karne z dawna odrzuconej sankcji motywy, ustawy wywodzą5:

Konfiskata majątku w konstrukcji, przyjętej w projekcie należy tedy do typu kar dodatkowych, zawierających dwa elementy: odebranie ryczałtowe zysków, tudzież – o ile chodzi o majątek nabyty nie z owych bezprawnych zysków – element kary.

Nie można zaprzeczyć, że konfiskata majątku, jako kara mała: osobista porzucona została w systemach ustawodawczych; wprowadzenie atoli owej kary w projektowanej ustawie wyjątkowej usprawiedliwione jest poniekąd momentem odwetu tj. nieoszczędzania. rodziny skazanego, skoro on nie oszczędzał szerokich kół ludności, przyprawiając je o głód i nędzę”.

W dalszym ciągu motywy powołują się na analogiczną sankcję konfiskaty całego majątku, wprowadzoną przez ustawę francuską z dn. 14 listopada 1918 – za przestępstwa przeciw bezpieczeństwu państwa na zewnątrz.

Motywy powyższe, zdaniem naszym, nie wytrzymują krytyki; sądzimy, iż nic nie jest w stanie usprawiedliwić przezwyciężonej z dawna zasady odpowiedzialności zbiorowej; a wszak tę zasadę sankcjonuje konfiskata całego majątku, skoro za czyn głowy lub członka rodziny – wyzuwa całą rodzinę z posiadanego przez nią mienia. Kara konfiskaty majątku to typowy produkt epoki wojennej, epoki wstrząsu i chaosu, okresu podważenia i zrujnowania wszelkich fundamentów prawnych życia społecznego.

Zresztą ustawa z 2 VII 1920 posunęła się dalej – wprowadziła ona bowiem w dwóch artykułach karę śmierci. Mowa tu o art. 24 i 25 – które karę śmierci wymierzają za czyny przez nie przewidziane o ile sprawca „wyrządził lub zamierzał wyrządzić szczególnie ciężką szkodę interesom publicznym”. Przepis ten wraz z wszystkimi poprzednimi najlepiej charakteryzuje to zło społeczne i to niebezpieczeństwo, jakiego w klęsce lichwy wojennej dopatrywano się w okresie wydania Ustawy przeciwlichwiarskiej. W zasadzie Ustawa mówi wszędzie o winie umyślnej, jedynie do karalności wykroczeń przeciwko normom wydanym na podstawie powołanego przepisu blankietowego (art. 2) wystarcza wina nieumyślna. Natomiast ciekawy przepis zawiera art. 27, który karze tego, kto skutkiem „niedbalstwa lub braku dozoru dopuścił do popełnienia jednego z przestępstw z art. 16, 17 ust. 2, 19, 21 – 25, 26 ust. 2”. Artykuł ten odpowiada § 6 Rozp. Niem. z 8 V 1918; przypomina nam on art. 423 Kod. Karn. z 1903. Dla zastosowania go wystarczy udowodnienie związku pomiędzy niedbalstwem lub brakiem dozoru kierownika jakiegokolwiek przedsiębiorstwa, a spełnionym przez podwładną mu osobę przestępstwem lichwy w ramach wyżej wymienionych artykułów.

Zaznaczymy jeszcze, że w myśl art. 28 „usiłowanie przestępstw, przewidzianych w Ust. z 2 VII 1920 tudzież udział w tych przestępstwach ulega karze na równi z dokonaniem” i że szereg artykułów przewiduje specjalnie kwalifikowaną karę za powtórne dokonanie przestępstwa.

1
Druk Sejm. N. 1629, str. 19.

2
Dz. U. 23/1921 poz. 127.

3
Dz. U. 88/21 poz. 649.

4
Dz. U. 43/22 poz. 361.
D. U. 52/22 poz. 482.
D. U. 5/23 poz. 36.
D. U. 116/23 Poz. 873.
Druk Sejmowy 1621, str. 21.
Druk Sejm. N. 2395.

5
Druk 1629, str. 29.