Na samym początku Reformacji Melanchton przetłumaczył na język grecki augsburskie wyznanie wiary. Mnichowi greckiemu, Demetriosowi Mysosowi, bawiącemu latem 1559 r. na Uniwersytecie w Wittenberdze, polecono tekst ten wręczyć patriarsze Konstantynopolitańskiemu, Joasafowi II (1555–1565). Pomimo pięknego listu, który dołączył do tej przesyłki, Melanchton nie otrzymał nigdy odpowiedzi. Natomiast Jeremiasz II dwa razy złożony i dwa razy ponownie wybrany na patriarchę pomiędzy latami 1572 i 1575, zbił w długim wywodzie inny memoriał, który zredagowali w Tubindze dwaj profesorowie, Jakub Andreae i Marcin Crusius. W roku 1577 Łukasz Osiander odpowiedział patriarsze, który mu jedna dał odprawę nader energiczną. Zamiast prowadzić do porozumienia, korespondencja przechodziła w gorzką dysputę. W roku 1581, po trzeciej wymianie korespondencji, ostatnie słowo pozostało przy patriarsze Jeremiaszu i zamach luterański skończył się żałośnie.
Niebawem zaczęła się ofensywa kaIwińska. Miała się zakończyć uroczystym potępieniem tego, który walkę zaniósł aż na sam tron patriarszy w Konstantynopolu. Cyryl Lukaris urodził się na Krecie w 1572. Otworzył mu karierę duchowną inny Kretńczyk, Meletios Pigas, który, zostawszy patriarchą Aleksandryjskim w roku 1590, w wieku lat 55, spożytkował zręczność swego młodego rodaka. Postarawszy się dla siebie o nominację na administratora wakującej stolicy patriarszej w Konstantynopolu ( 1597-1599), wszedł Pigas w stosunki z protestantami niemieckimi i polskimi, aby przygotować detronizację królów katolickich. Jego emisariuszem został młody Lukaris. Miał on zaproponować protestantom uznanie duchownego zwierzchnictwa Konstantynopola. Rokowania miały skutek wręcz odmienny. Lukaris wrócił ze swej misji przepojony ideami kalwińskimi a zarazem zaopatrzony w potężne protekcje. Nie dotarł do Wittenbergi i Genewy, jak go później oskarżono, niemniej postanowił wprowadzić na Wschód owe idee. Szczęście mu sprzyjało, a gdy protektor jego Meletios Pigas zmarł w roku 1602, Lukas, mając lat 30, został patriarchą Aleksandryjskim.
Od tego czasu datują pierwsze znane stosunki kalwinizmu z biskupami wschodnimi. Prymas Kanterburyjski Jerzy Abbot (1610-1633) bardzo przychylny ideom kalwińskim i purytańskim, stał się protektorem młodego patriarchy. To samo i Holender Hugo Grotius. Anglia i Holandia znalazły w Lukarisie ajenta polityczno-religijnego, którego mogły przeciwstawić ambasadorowi francuskiemu i jezuitom.
W 1620 roku Lukaris wstępuje po raz pierwszy[1] na stolicę patriarszą w Konstantynopolu pod imieniem Cyryla I. Czterokrotnie z tronu składany, za każdym razem dźwigał się zwycięsko. Zanim został uduszony w roku 1638 zostaje patriarchą pięć razy. W 1623 roku Grzegorz IV i Anthimos II upadają po kilku miesiącach; w 1630 Izaak i Cyryl II, w 1634 Atanazy III od 1635 do 1637 Cyryl II i Neophytos III utrzymuJą się nieco więcej jak po roku. Wszydcy ostatecznie zostają pokonani. Ich zawzięty współzawodnik ulega dopiero morderstwu. Od niego, to posiada Britisch Museum najstarszy swój grecki rękopis Pisma Świętego tzw. Alexandriusa; Lukaris ofiarował go w roku 1638, za pośrednictwem prymasa Abbota, królowi angielskiemu Karolowi I.
W tym samym roku znalazł się w Konstantynopolu kaznodzieja holenderski Antoni Leger. Pod jego naciskiem patriarcha pracuje już otwarcie nad protestantyzacją swego ludu. Zakłada szkołę protestancką, rozpowszechnia biblię grecką poprawioną i wydrukowaną w Genewie, ale nade wszystko wygłasza sławne wyznanie wiary Cyryla, Lukarisa (16:9). Dokument ten całkowicie kalwiński, został po śmierci Lukarisa uroczyście potępiony w licznych, a pierwszorzędnej powagi dekretach prawosławnych w Konstantynopolu w r. 1630, za Cyryla Il; w Jassach, w Mołdawii, w 1642 za Partheniosa II, znowu w Konstantynopolu w 1672, za Dionizjosa IV; w tymże roku w Jerozolimie, przez osiemdziesięciu biskupów wschodnich, którym przewodniczył miejscowy patriarcha, znakomity Dositheos. – Powyższe akty synodalne oraz Wyznanie Dositheosa są dotąd urzędowymi dokumentami Kościołów wschodnich przeciwko „heretykom i herezjarchom” protestanckim.
To niepowodzenie pierwszego patriarchy, popieranego przez arcybiskupa kanterburyjskiego, odbiło się na drugim, Metrofanie Kritopulusie. Studiował on teologię w Oxfordzie od roku 1618 do r. 1623. Wydoskonaliwszy się w nauce teologii protestanckiej w Wittenberdze, w Tybindze i w Helmstedt, ogłosił w tym ostatnim mieście, w 1625 r., swe Wyznanie Wiary, i zostawszy sam patriarchą aleksandryjskim (1630-1641), usiłował przeprowadzić uznanie tego aktu. Kritopulos jednak, ostrożniejszy i mniej gorący kalwinista od swego dawnego protektora Lukarisa, przeciwko któremu zwrócił się ostatecznie, nie posłał nigdy potępiony urzędowo przez wschodnie Kościoły; niemniej jego wyznanie wiary było zawsze uznawane jako podejrzane przez głównych teologów wschodnich: metropolita Makary Bułhakow zastrzegał się przeciwko temu, aby ktokolwiek w tym dokumencie szukać miał informacji co do wiary „prawosławnej”.
Jednakże w tym samym roku, w którym synody w Konstantynopolu i Jerozolimie potępiły doktrynę Lukarisa, starając się przy tym uniewinnić jej autora ( 1672), patriarchowie wschodni po raz pierwszy zgodzili się na bezpośrednią korespondencję z Kościołem anglikańskim. Kościoł ten postawił pewne pytania, na które Kościoły wschodnie odpowiedziały. Od owego czasu usiłowania były liczne, przy pierwszem zetknięciu wybuchały na razie gorące sympatje, zawsze jednak stygły, gdy głębsze wniknięcie w sprawę wykazywało prawosławnym pierwiastek protestancki, od którego boleśnie cierpi część rytualistyczna Kościoła anglikańskiego, czyli tzw. Wyższy Kościół (High Church), lecz od którego wyzwolić się nie może.
