Pierwsze wydanie Historii Wojny Chocimskiej roku 1621 ukazało się we Lwowie w roku 1889 i przyjęte było bardzo przychylnie nie tylko przez literacką krytykę, ale i przez tak fachowych znawców, jak Korzon (Przegląd literacki. Dodatek do Kraju 1889 Nr. 50 str. 9–10), albo W. Gzermak (Kwartalnik Hist. 1890 str. 179–181), a nawet w obozie historyków ruskich, zapatrujących się na dzieje tej wojny z zupełnie innego punktu widzenia, niż polska historiografia, przyznano tej pracy „rzadką bezstronność” w przedstawieniu wypadków (N. M. Kijewskaja Starina T. XXIX str. 388–9).
Książka była od dawna w handlu księgarskim wyczerpaną, ale zajęty prawie wyłącznie pracą w dziedzinie historyczno–literackiej, nie myślałem dotychczas o nowym jej wydaniu. Ale nadchodzi trzechsetna rocznica sławnego czynu wojennego, a przypada na czasy, w których dawny duch rycerski Polaków odżywa i okrywa się nowymi świetnymi laurami, na czasy, do których doskonale dadzą się zastosować słowa wieszcza, włożone w usta Podkomorzemu z Pana Tadeusza:
Jest sława, a więc będzie i Rzeczpospolita!
Zawżdy z wawrzynów drzewo wolności wykwita.
Więc jakże nie dać młodym wojownikom sposobności do porównywania swoich czynów z dawnymi? A przy tym kuszącą jest analogia w skojarzeniu sił, walczących z wrogiem cywilizacji chrześcijańskiej, wtedy Turkiem, dzisiaj bolszewikiem. Wtedy odnieśli Polacy zwycięstwo nad groźnym dla całej Europy wrogiem, dzięki przyciągnięciu do siebie sił kozackich, w których, w danej chwili, nad anarchizmem czerni kozackiej przeważył element ładu i rozumu politycznego, uosobiony w postaci Sahajdacznego; dziś zwycięstwo nad bolszewizmem, wrogim zarówno Polsce, jak i Ukrainie, zależy od tego, czy w tej ostatniej znajdą się żywioły państwowo–twórcze, zdolne kierować nawą młodziutkiego państwa w duchu tego najdzielniejszego wodza kozackiego i najwierniejszego sprzymierzeńca Polski.
Pierwsze wydanie nie miało wcale ilustracji; do obecnego dodanych jest kilka rycin, wyobrażających główne postaci wojennego dramatu i parę głównych miejsc teatru wojny. Z dodatków opuszczono dwa obszerniejsze i jeden krótszy, wszystkie podrzędnego znaczenia. Są to dwa diariusze z Tek Naruszewicza (T. 112 Nr. 1. i Nr. 129) i Skrypt Wewellemu (z tegoż tomu Tek Nr. 37).
W Krakowie, 20 maja 1920.
Autor.
Spis treści:
Słowo wstępne do pierwszego wydania.
Przedmowa do drugiego wydania.
I. Źródła wojny. Stosunki Polski z Turcją w XVI w. Przyczyny zatargów: Tatarzy, Mołdawia, Kozacy. Najazdy morskie Kozaków. Przeciwdziałanie Turków. Ugoda buszańska. Komisja olszańska. Komisja rastawicka. Wojowniczy duch Osmana i wielkiego wezyra. Stosunek Żółkiewskiego do Kozaków. Wyprawa cecorska.
II. Źródła obrony. Wrażenie wywołane klęską. Sejm 1620. Zamach Piekarskiego. Pobory wojenne i inne uchwały sejmowe. Pomoc kozacka. Religijne stanowisko Kozaków. Wpływ patriarchy Teofana na stosunki religijne na Rusi. Zachowanie się dworu względem patriarchy. Sprawa religii greckiej na sejmie. Starania o obcą pomoc: poselstwa do papieża, cesarza, króla angielskiego i innych dworów. Mianowanie wodzów i komisarzy.
III. Przygotowania wojenne. Jan Karol Chodkiewicz. Narzekania na powolność przygotowań wojennych. Niesforność żołnierska. Nieufność względem Kozaków. Rada kozacka w Fastowie. Poselstwo kozackie do króla.
IV. Pochód turecki. Potęga wojenna Turcji. Stan Turcji przed wojną. Ogólna niechęć ku wojnie z Polską. Zaciętość Osmana. Pośrednictwo wojewody Aleksandra Intrygi Gabora. Wyjazd Osmana na wojnę. Pochód armii z Carogrodu nad Dunaj. Ostatnia próba powstrzymania Osmana. Dalszy pochód turecki.
V. Pochód polski. Zmiana pierwotnego planu. Szpiedzy i czaty. Lubomirski wyrusza na Podole. Przybycie Wewellego. Przyjazd hetmana. Plan wojenny Chodkiewicza. Niezadowolenie wojska. Zburzenie Żwańca. Przyznanie służby. Wybieg komisarski. Most na Dniestrze. Wysłanie czaty do Mołdawii. Brak żywności. Pochód królewicza. Przybycie Sahajdacznego. Jego przygody w drodze do obozu kozackiego. Bohaterska obrona Kozaków nad Prutem. Szemberg z Wewellim w drodze do obozu tureckiego. Hospodar mołdawski w opałach. Osman chce uprzedzić Kozaków. Napad Kantymira. Powrót Szemberga. Przybycie Kozaków.
VI. Początek oblężenia. Przybycie Tatarów. Siły tureckie. Siły polskie. Słabość artylerii polskiej. Pierwszy szturm turecki. Śmierć Bohdana i Czarowicza. Dobre wrażenie wywołane pierwszą bitwą. Rada wojenna. Drugi dzień wojny. Wpływ Kislar-Agi na Osmana. Nowy szturm na obóz kozacki. Zdobycie baterii tureckich. Dwa dni wytchnienia. Powodzenie Turków na szańcach Życzewskiego. Zwycięstwo husarii polskiej. Gotowość do stoczenia walnej bitwy.
VII. Śmierć wodza. Zagony tatarskie. Niesforne żywioły w obozie polskim. Okrucieństwo czerni obozowej. Plan nocnej wycieczki. Szemranie Zaporożców. Dalsze układy z Turkami. Rada wojenna 14 września. Zieliński wyprawiony do wezyra. Przybycie Karakasza. Szturm 15 września. Zbiegostwo w obozie polskim. Pierwsze Koło generalne. Nocne wycieczki Kozaków. Wzywanie pomocy. Śmierć hetmana.
VIII. Koniec wojny. Nowa wycieczka Zaporożców. Szturm 25 września. Niepokój w wojsku litewskim. Wyjazd i powrót Wewellego. Ostatni szturm turecki. Tajemna narada u królewicza. Instrukcja dla posłów. Wyjazd posłów do obozu tureckiego. Odwiedziny ich u dostojników tureckich. Raduł w namiocie posłów. Tureckie warunki pokoju. Posłowie u wielkiego wezyra. Sprawa tatarska. Powrót Kossakowskiego. Przybycie Dońców. Upominki dla Turków. Spisywanie paktów. Posłowie u cesarza. Sprawa pierwszeństwa w odwrocie. Podejrzliwość Zaporożców. Ich instrukcja dla posłów wyprawionych do króla. Rana Konaszewicza. Wojsko polskie w drodze do Kamieńca.
IX. Epilog. Sejm nadzwyczajny. Król i pospolite ruszenie spóźnia się. Brak karności w pospolitym ruszeniu. Na kogo spada wina zwłoki i jej następstw. Czym opłacono zwycięstwo chocimskie. Dziejowe znaczenie wojny chocimskiej.
Dodatki: I. Suplika brańców tatarskich i rejestr sum na ich wykup.
II. List z cyfr przełożony Pana Jakuba Sobieskiego do Księcia Zbaraskieg
III. Asekuracja dana Kozakom.
IV. Instrukcja od Kozaków zaporoskich posłom ich do Rzpltej dana.
V. Pożegnanie królewicza z Sahajdacznym.
